Het mysterie van de Westberg

(herziene tekst)


De oorsprong van Wageningen ligt op de Wageningse Berg. Naast het grafmonument van Baron Constant Rebecque zijn resten te zien van een kapel die waarschijnlijk rond de tiende eeuw is gebouwd. 170 jaar geleden vond hier het eerste onderzoek plaats. Toch weten we nog maar weinig over dit bijzondere monument. Continue reading Het mysterie van de Westberg

Aardewerk uit de Midden Bronstijd in Wageningen

RA3132_GAGE3.indd
Reconstructie tekening van het gevonden aardewerk en foto van de veronderstelde kookpot een grote scherf (afb. Zielman 2016 RAAP)

Voor het eerst zijn in Wageningen scherven van de Hilversumcultuur (1900-1600 v. Chr.)gevonden. Deze vondsten worden beschreven in een rapport van de firma RAAP Oost. Zij deden in 2015 onderzoek aan de Geertjesweg in opdracht van de Gasunie. Naast enkele scherven uit de ijzertijd en middeleeuwen was de belangrijkste vondst een kuil met aardewerk van de Hilversumcultuur. Het is de eerste vondst van aardewerk van deze cultuur in Wageningen. Continue reading Aardewerk uit de Midden Bronstijd in Wageningen

Een zeldzame vondst uit Wageningen (2)

Een speurtocht naar de oorsprong

dolk eddieDe afgelopen weken is hard gewerkt om meer te weten te komen over de zeldzame dolk uit Wageningen. Het wapen is onder de microscoop  bekeken met als doel meer details over het gebruik te verzamelen. Met behulp van de XRF van het Rijksmuseum is de metaallegering vastgesteld, en onder de electronen miscroscoop (SEM) van de RCE is zelfs ingezoomd op duizendste millimeters om meer te weten te komen over de bronsstructuur.  Continue reading Een zeldzame vondst uit Wageningen (2)

Een zeldzame vondst uit Wageningen

Afb. 1.De laat neolithische dolk

Twee jaar geleden vonden amateurarcheologen op de oever van de Rijn in Wageningen een ‘Romeinse lanspunt’. Onlangs werd deze herkend als een ongeveer 4000 jaar oude dolk of misschien een helbaard (afb. 1). Het is het derde exemplaar uit Nederland waarbij het verrassend is dat er twee uit Wageningen afkomstig zijn. Ook in het bronsdepot van Wageningen (afb. 2) is er een gevonden. Nu begint een spannende zoektocht naar de nieuwe vondst.Wat kunnen we precies over deze vondst te weten komen? Continue reading Een zeldzame vondst uit Wageningen

Oudste huis van Wageningen gevonden?

20150917_124138
Rechts de achterzijde van het vijftiende eeuwse gebouw met links, voorzien van een spaarboog, de aanbouw.

Voorafgaand aan de bouw van het nieuwe stadhuis werden de grondwerkzaamheden in opdracht van de gemeente Wageningen archeologisch begeleid door RAAP. Tijdens het onderzoek zijn volgens de onderzoekers funderingen van een huis uit de vijftiende eeuw, mogelijk zelfs veertiende eeuw gevonden. De vraag is of dit correct is. Het grote formaat baksteen is namelijk ook gebruikt bij de bouw van het kasteel in 1526. Er wordt nog onderzocht of deze bakstenen afkomstig kunnen zijn van de Nijeborg of dat het nieuw stenen zijn. Het is in ieder geval een van de oudste huizen van Wageningen. Aan de zuidzijde werd een aanbouw aangetroffen.  Beide gebouwen zijn te zien op een kaart van Nicolaas van Geelkercken uit 1654.

Microsoft Word - AM13071.rap.definitief.doc
Detail van de kaart van Geelkercken uit 1654 met rechtsonder de kerk de Lawicks Hof met het grote en kleine huis.
20150917_124056
Detail met op de voorgrond een vermoedelijke haardplaats voor de boogvormige inzet in de muur.

Uit eerder onderzoek bleek dat dit gebied in de middeleeuwsen tijnsplichtig was aan de hertog van Gelre (RAAP notitie 4417). Een belangrijke bron voor de kadastrale geschiedenis  is het werk van Anton Zeven. Al rond 1500 was de huisvrouw van Bartolt Hack tijnsplichtig. Deze Bartolt wordt in 1494 genoemd in een document over de verkoop van een huis in Wageningen: ‘belast met 4 gouden rijnsche gulden ‘s jaars aan Bartolt Hack” (Gelders Archief). Sweer van Brakel, schepen en richter, was de volgende eigenaar. Dat een van de notabelen van Wageningen hier woonde, is gezien de plaats van zijn woning en het feit dat deze van steen was gebouwd niet verrassend. Ook werd een vermoedelijke haardplaats aangetroffen.

20150903_135221
De beerput van het kleine huis(?) onder de oude raadszaal.

De vondst van een beerput uit de zeventiende eeuw laat zien dat er nog steeds aanpassingen werden gedaan aan het huis. De vondsten geven een indruk van de status van de bewoners. Het is afwachten of het onderzoek van de vondsten tot een nauwkeurige datering leidt en misschien dat ook de eigenaar kan worden geïdentificeerd. Tijdens het vooronderzoek werd al eerder een tweede beerkelder aangetroffen waarin geen vondsten   werden gedaan. Ook onder de oude raadzaal werd een lege beerput aangetroffen. In de zeventiende eeuw hoorde het tot de Lawickshof waarvan enkele jaren geleden een stukje van de ommuring werd teruggevonden. Het huis werd het grote huis genoemd, de latere Geldersche Crediet Vereeniging, die naast het kleine huis (het postkantoor) stond.

20150917_124239_resized
Negentiende eeuws keldertje.
Microsoft Word - NO4417_WASTH.doc
De Gelderse Crediet Vereeniging in de eerste helft van de twintigste eeuw.

 

 

 

 

 

 

 

In een merkwaardig keldertje werd negentiende eeuws  aardewerk (o.a. Wedgwood) en glas gevonden.  Van de Geldersche Crediet Vereeniging werd onder ander een  betegeld keldertje uit het begin van de twintigste eeuw teruggevonden.

De komende tijd worden de onderzoeksresultaten verder door RAAP uitgewerkt waarmee we een completer beeld hopen te krijgen van de geschiedenis van het centrum van Wageningen. Natuurlijk zal ter zijner tijd hier nogmaals aandacht aan worden besteed. Een deel van de archeologische resten kon behouden blijven. Alleen de funderingssleuven moesten worden onderzocht.

Opmerkelijk is dat de funderingen van de nieuwe raadszaal deels samenvallen met die van het middeleeuwse gebouw. De historie herhaalt zich ; het bestuur keert terug op de plaats waar in de zestiende eeuw de schepen en richter woonde. .

Het kasteel van Wageningen

Tijdens rioolwerkzaamheden werden resten van het kasteel van Wageningen blootgelegd. Zij bleken onverwacht goed te zijn bewaard.

20151005_133442_resized
Ter herinnering: rioolputdeksel uit 1927 geplaatst in het trottoir tegenover de Casteelse Poort.

De geschiedenis van het riool

Begin dit jaar werd het riool in het Bowlespark in Wageningen vervangen. Het riool was bijna 100 jaar oud zoals wordt geïllustreerd door de foto van bijgaand putdeksel. Dankzij de oplettendheid van de wethouder Michiel Uitdehaag is deze in het trottoir teruggeplaatst. Het was niet het eerste riool in Wageningen. Langs het trottoir van het Bowlespark werd nog een voorganger gevonden. Deze dateert waarschijnlijk uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw, toen de huidige villawijk werd gebouwd door J.S. Bowles. Overigens is de ‘onderaardse’ gang die jaren geleden onder Bassecour werd gevonden in werkelijkheid een riool uit de negentiende eeuw. Excuses dat ik met deze ‘onthulling’ het spannende verhaal van een onderaardse gang geweld aan doe. Een interessante vraag is of Wageningen in die periode al geheel voorzien was van een riool of alleen de rijkere wijken. In ieder geval was Bowles vooruitstrevend met het vervangen van de poeptonnen door een in deze tijd niet meer weg te denken voorziening.

Imposante muurresten

Dat in het Bowlespark resten van het zestiende eeuwse kasteel verwacht konden worden, was bekend. In de tachtiger jaren van de twintigste eeuw hadden amateur archeologen in het Torckpark immers resten van de noordelijke muur en de torens vrij gelegd. De resten hiervan zijn gerestaureerd en zichtbaar gemaakt voor de bezoekers van dit mooie historische park. Het was echter niet bekend hoe de toestand van de overige ondergrondse resten was en of deze nieuwe informatie kon opleveren.

Vanwege de archeologische verwachting heeft het archeologische bedrijf Synthegra in opdracht van de gemeente Wageningen de rioolwerkzaamheden begeleid. Weliswaar verwachtten we muurresten, maar we waren toch verrast dat de imposante muren (tot 2,5 meter dik) tot vlak onder de straatstenen bewaard waren gebleven. De klinkers van de parkeerplaats boven de toren bleken zelfs direct op de bakstenen van de toren te liggen. Alleen door de aanleg van het riool waren sommige delen weggebroken.

Het kasteel van Wageningen in 1653

De oorsprong van het kasteel

Het kasteel werd door de hertog van Gelre in het begin van de zestiende eeuw gebouwd. Daarbij werd gebruik gemaakt van de stenen van kasteel Nijburg aan de oostzijde van Randwijk. Het moet een ingrijpende onderneming zijn geweest om het oude kasteel af te breken, de stenen af te bikken en vervolgens te vervoeren naar Wageningen. In ieder geval zijn alle muurresten gemaakt van deze grote 28 cm lange bakstenen. Overigens zouden in het midden van de zestiende eeuw nog eens 500.000 stenen zijn gebakken voor verbeteringen aan het kasteel.

De muurresten

Van het kasteel werden resten aangetroffen van de west- en oostmuur en van de twee gebouwen die hierboven te zien zijn: het brouwers- en het bussenhuis.

Nijburg
Op deze lucht foto is rechtsonder kasteel Nijburg te herkennen en linksboven de locatie van het kasteel van Wageningen.

De beide 2,5 meter diep gefundeerde kasteelmuren werden kort na 1526 gebouwd waarbij de oostelijke muur de oudere stadsmuur verving. Overigens was de fundering ook ca. 2,5 meter dik! Opmerkelijk is dat de zuidelijke muur niet werd teruggevonden. De reden hiervan kan zijn dat hier de stadsmuur, die mogelijk minder diep was gefundeerd, niet werd vervangen.

IMGP6818 overzicht
Resten van de zuidoostelijke toren.

Op de zuidoosthoek van het kasteel werden de resten van de zuidoostelijke toren gevonden die twee fasen kende. De oudste toren was voor 1526 kapot geschoten. Enkele grote stukken van stenen kanonskogels met een diameter van ca 40 cm getuigen hiervan. Het betreft een van de muurtorens die op regelmatige afstanden aan de stadsmuur waren toegevoegd. Verder naar het noorden werden mogelijk de resten gevonden van een tweede muurtoren.  Na de verwoesting van de oudste toren werd, om de resten van de oude toren, een grotere toren gebouwd. Bij deze gelegenheid werd ook de oostelijke stadsmuur vervangen door de teruggevonden kasteelmuur.

Het kasteel werd uiteindelijk 1672 door de Franse troepen opgeblazen, getuige een groot deel van de bovenverdieping met gewelfaanzet die in de toren werd teruggevonden.

Naamloos-2
Brouwershuis. Na een bouwstop ging men verder met de bouw.
brouwershuis
Brouwershuis. Tussenmuur met gewelfaanzet.

 

 

 

 

 

 

Ook van de gebouwen binnen de kasteelmuren – het brouwershuis en het bussenhuis – werden de muren teruggevonden. Van het brouwershuis werden verschillende muren teruggevonden waaronder de aanzet van een gewelf. Deze sloot vermoedelijk aan op de gewelfkelder naast het museum. Op de foto is te zien dat de muur in verschillende fasen is opgetrokken. Op de linker foto is een schuin weglopende muur te zien; het einde van een bouwfase waar men later mee verder is gegaan bijvoorbeeld na een winterstop. 

afb3
Bussenhuis. Een spaarboog in de muur.

Bij de bouw van het bussenhuis werd zuinig omgegaan met de stenen. Er werden rechthoekige spaarbogen in de fundering gemaakt waardoor men minder stenen nodig had. Opmerkelijk is dat deze gebouwen met 1 meter dikke muren in het midden van de zestiende eeuw nog van een rieten dak waren voorzien zoals uit de historische bronnen blijkt.20150831_124127

Afgedekt maar niet onzichtbaar

Inmiddels is de bestrating weer aangebracht. Daar waar de muurresten zijn gevonden is een afwijkende steensoort gebruikt waardoor de contouren van het kasteel herkenbaar blijven. Een fragment van de toren is teruggeplaatst in het park als herinnering van het oorspronkelijke gebouw. Binnenkort wordt ook een informatiepaneel geplaatst met beknopte informatie voor voorbijgangers.